ملاحظاتی برای مراقبت از بیماران سرطانی در روزهای بحران

 در میان همه‌ی بیماران، مبتلایان به سرطان از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها هستند؛ نه فقط به‌دلیل ماهیت بیماری، بلکه به این خاطر که درمان سرطان، درمانی زمان‌مند، پیوسته و وابسته به زنجیره‌ای از خدمات تخصصی است. در شرایط جنگی، این زنجیره ممکن است از تشخیص تا شیمی‌درمانی، از رادیوتراپی تا مراقبت‌های حمایتی، در هر حلقه‌ای دچار اختلال شود. و همین‌جا است که مدیریت هوشمندانه، اولویت‌بندی دقیق و نگاه انسانی، اهمیت حیاتی پیدا می‌کند.

نخستین اصل، تداوم درمان تا حد امکان است. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند در زمان جنگ باید همه‌ی درمان‌ها متوقف شود؛ در حالی‌که برای برخی از سرطان‌ها، به‌ویژه مواردی که درمانشان زمان‌حساس است، تأخیر می‌تواند به پیشرفت بیماری و کاهش شانس کنترل منجر شود. البته استمرار درمان به معنای اصرار بی‌قید و شرط بر هر اقدام درمانی نیست. باید میان «ضرورت» و «امکان» تمایز قائل شد. در بحران، پزشک و تیم درمان باید با بازنگری در برنامه‌ها، درمان‌های پرخطر یا کم‌فایده را به تعویق اندازند و در عوض، مداخلات مؤثرتر و کم‌خطرتر را در اولویت بگذارند.

دومین ملاحظه، ایمنی فیزیکی بیمار است. بیمار مبتلا به سرطان ممکن است به‌دلیل ضعف سیستم ایمنی، کم‌خونی، خستگی شدید یا عوارض درمان، تحمل کمتری در برابر جابه‌جایی، ازدحام، آلودگی و کمبود امکانات داشته باشد. بنابراین مراکز درمانی باید برای این بیماران مسیرهای دسترسی امن، زمان‌های مراجعه‌ی تفکیک‌شده ،در جنگ، گاهی یک مراجعه‌ی کمتر، به اندازه‌ی یک درمان اضافه ارزش دارد.

سوم، باید دارو و پرونده‌ی بیمار را جدی گرفت. بیماران سرطانی باید تا حد امکان نسخه‌ی کامل و به‌روز داروهای خود، خلاصه‌ی پرونده‌ی پزشکی، نتایج پاتولوژی، گزارش تصویربرداری و برنامه‌ی درمانی را همراه داشته باشند. در بحران، دسترسی به پرونده‌های الکترونیک ممکن است مختل شود؛ اما یک پوشه‌ی کوچک کاغذی می‌تواند در عمل، جان بیمار را نجات دهد. همچنین باید برای تأمین داروهای ضروری، به‌ویژه داروهای خوراکی، ضدتهوع‌ها، مسکن‌ها و داروهای حمایتی، برنامه‌ریزی پیش‌دستانه داشت. قطع ناگهانی برخی داروها، خود می‌تواند مشکل‌ساز شود.

چهارم، جنبه‌ی روانی ماجرا را نباید دست‌کم گرفت. بیمار سرطانی در حالت عادی نیز با اضطراب، ترس از عود، درد و ابهام آینده زندگی می‌کند؛ جنگ این بار روانی را چند برابر می‌کند. ترس، کمبود امکانات، نگرانی برای خانواده و احساس بی‌پناهی، می‌تواند از خود بیماری فرساینده‌تر باشد. در این شرایط، یک گفت‌وگوی صادقانه، آرام و امیدبخش از سوی تیم درمان، گاه اثری هم‌سنگ درمان دارویی دارد. باید به بیمار گفته شود که «تنها نیست»، «برای او برنامه وجود دارد» و «همه چیز هرچند محدود، اما قابل مدیریت است».

پنجم، نظام سلامت باید برای اولویت‌بندی بیماران آماده باشد. باید بیماران پرخطر، کسانی که در مرحله‌ی درمان فعال هستند، بیماران دارای علائم هشدار، و بیماران نیازمند رادیوتراپی یا تزریق‌های حیاتی، در صف اول قرار گیرند. در مقابل، برخی پیگیری‌های روتین می‌توانند با فاصله‌ی بیشتر انجام شوند. این اولویت‌بندی نه بی‌عدالتی، بلکه عقلانیت در شرایط کمبود است؛ یعنی رساندن منابع محدود به کسانی که بیشترین نیاز را دارند.

و نهایتاً، نباید فراموش کنیم که سرطان در جنگ فقط یک مسئله‌ی پزشکی نیست؛ مسئله‌ای اخلاقی، اجتماعی و مدیریتی است. حفظ کرامت بیمار، ارائه‌ی اطلاعات شفاف، پرهیز از تصمیم‌های شتاب‌زده و ایجاد شبکه‌ای از همکاری میان بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها، خیریه‌ها و نهادهای حمایتی، می‌تواند از بحران، مسیرِ قابل‌تحمل‌تری بسازد.

در روزهای جنگ، می‌توان مراقبت را انسانی‌تر، دقیق‌تر و مسئولانه‌تر کرد. برای بیمار مبتلا به سرطان، این شاید همان امیدی باشد که او را از دلِ تاریکی عبور می‌دهد.

به قلم دکتر پوریا عادلی  متخصص رادیوانکولوژیست