واکسن آنفلوانزا برای بیماران مبتلا به سرطان؛ چه زمانی و چه نوع واکسنی مناسب است؟

آنفلوانزا برای بسیاری از افراد یک بیماری فصلی و گذراست، اما در بیماران مبتلا به سرطان می‌تواند با خطر بیشتری همراه باشد. ابتلا به سرطان، به‌ویژه در بیمارانی که تحت شیمی‌درمانی، برخی درمان‌های هدفمند یا سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، یا پیوند سلول‌های بنیادی قرار دارند، ممکن است توانایی سیستم ایمنی برای مقابله با عفونت‌ها را کاهش دهد. به همین دلیل، پیشگیری از آنفلوانزا در این بیماران فقط یک توصیه عمومی برای فصل سرد نیست، بلکه بخشی از مراقبت حمایتی و تلاش برای کاهش عوارض قابل پیشگیری در مسیر درمان سرطان است.

واکسن آنفلوانزا برای بیماران سرطانی؛ یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری

یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری، واکسیناسیون سالانه آنفلوانزاست. ویروس آنفلوانزا دائماً دچار تغییرات ژنتیکی می‌شود و به همین دلیل، ترکیب واکسن بر اساس اطلاعات به‌دست‌آمده از پایش ویروس‌های در گردش، به‌طور دوره‌ای بازبینی می‌شود.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) معمولاً سالانه توصیه‌های مربوط به ترکیب واکسن را برای فصل آنفلوانزا در نیمکره شمالی و جنوبی به‌صورت جداگانه اعلام می‌کند. بنابراین ممکن است ترکیب توصیه‌شده واکسن در یک فصل یا یک نیمکره با فصل یا نیمکره دیگر متفاوت باشد و در سال‌های مختلف نیز تغییر کند.

به همین دلیل، تفاوت نام سویه‌های ویروس به‌تنهایی به معنای نامناسب بودن یک واکسن نیست. هنگام انتخاب واکسن باید فصل مصرف، ترکیب واقعی واکسن، نوع واکسن و مجوز آن در کشور محل استفاده مورد توجه قرار گیرد.

واکسن سه‌ظرفیتی آنفلوانزا چیست و چرا دوباره اهمیت پیدا کرده است؟

یکی از تغییرات مهم سال‌های اخیر مربوط به ویروس آنفلوانزای B از دودمان B/Yamagata است. از مارس ۲۰۲۰ تاکنون، شناسایی طبیعیِ تأییدشده‌ای از این دودمان در گردش جهانی ویروس گزارش نشده است.

به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت از سال ۲۰۲۳ توصیه به حذف مؤلفه B/Yamagata از واکسن‌های آنفلوانزا کرده است. در نتیجه، بسیاری از کشورها و نهادهای نظارتی در حال گذار از واکسن‌های چهارظرفیتی به واکسن‌های سه‌ظرفیتی هستند.

این تغییر به معنای کاهش اهمیت واکسیناسیون نیست؛ بلکه نشان‌دهنده به‌روزرسانی ترکیب واکسن بر اساس اطلاعات حاصل از پایش ویروس‌های در گردش است. البته روند جایگزینی واکسن‌های چهارظرفیتی با سه‌ظرفیتی در همه کشورها یکسان و کامل نیست و نوع واکسن قابل استفاده به مقررات و محصولات دارای مجوز در هر کشور بستگی دارد.

آیا واکسن آنفلوانزا برای بیماران مبتلا به سرطان بی‌خطر است؟

در اغلب بیماران مبتلا به سرطان، واکسن‌های تزریقی غیرفعال آنفلوانزا یا سایر واکسن‌های غیرزنده، از ابزارهای مهم پیشگیری محسوب می‌شوند و واکسن غیرفعال نمی‌تواند باعث ابتلا به آنفلوانزا شود.

در مقابل، واکسن زنده ضعیف‌شده آنفلوانزا که به شکل اسپری بینی استفاده می‌شود، برای بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان و افراد دارای نقص ایمنی مناسب نیست و نباید بدون نظر پزشک مورد استفاده قرار گیرد.

نکته مهم دیگر این است که پاسخ سیستم ایمنی به واکسن ممکن است در بعضی بیماران، بسته به نوع سرطان و درمان، ضعیف‌تر از افراد سالم باشد. با این حال، کاهش احتمالی پاسخ ایمنی به معنای بی‌فایده بودن واکسن نیست.

بهترین زمان تزریق واکسن آنفلوانزا در شیمی‌درمانی چه زمانی است؟

این یکی از پرسش‌های مهم بیماران است.

در صورت امکان، واکسیناسیون آنفلوانزا بهتر است پیش از شروع برخی درمان‌های سرطان و ترجیحاً حدود ۲ تا ۴ هفته قبل از آغاز درمان انجام شود تا فرصت کافی برای ایجاد پاسخ ایمنی وجود داشته باشد.

اما این موضوع به این معنا نیست که بیمار باید صرفاً به دلیل شروع یا ادامه شیمی‌درمانی، واکسیناسیون را خودسرانه به تعویق بیندازد. واکسن‌های غیرزنده را در بسیاری از شرایط می‌توان در طول درمان نیز تزریق کرد، هرچند میزان پاسخ ایمنی ممکن است تحت تأثیر درمان قرار گیرد.

زمان مناسب واکسیناسیون باید بر اساس نوع سرطان، نوع درمان، وضعیت سیستم ایمنی و سلول‌های خونی و برنامه درمانی بیمار، با نظر پزشک معالج تعیین شود.

واکسن آنفلوانزا بعد از پیوند سلول‌های بنیادی

در بیمارانی که پیوند سلول‌های بنیادی انجام داده‌اند نیز زمان‌بندی واکسیناسیون اهمیت ویژه‌ای دارد و برنامه واکسیناسیون باید متناسب با زمان انجام پیوند و وضعیت ایمنی بیمار تنظیم شود.

واکسیناسیون خانواده و مراقبان بیمار مبتلا به سرطان

پیشگیری از آنفلوانزا در بیمار مبتلا به سرطان فقط به واکسیناسیون خود بیمار محدود نمی‌شود.

اعضای خانواده، مراقبان و افرادی که تماس نزدیک و مداوم با بیمار دارند نیز بهتر است واکسیناسیون‌های توصیه‌شده، از جمله واکسن سالانه آنفلوانزا، را به‌روز نگه دارند.

شست‌وشوی مرتب دست‌ها، تهویه مناسب محیط، پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی و رعایت اصول بهداشت تنفسی نیز می‌تواند در کاهش احتمال انتقال عفونت مؤثر باشد.

تب و علائم آنفلوانزا در بیمار سرطانی را جدی بگیریم

در بیمار مبتلا به سرطان، بعضی علائم عفونت ممکن است با عوارض درمان اشتباه گرفته شوند.

اگر بیمار در فصل آنفلوانزا یا پس از تماس با فرد مبتلا دچار تب، تنگی نفس، سرفه قابل توجه، لرز یا بدحالی عمومی شد، نباید علائم را صرفاً به عوارض سرطان یا درمان نسبت داد.

در چنین شرایطی، تماس سریع با پزشک یا مرکز درمانی اهمیت دارد؛ زیرا در افراد پرخطر، تشخیص و درمان زودهنگام آنفلوانزا و سایر عفونت‌های تنفسی می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

آیا بیماران سرطانی باید از واکسن آنفلوانزا بترسند؟

خیر؛ ابتلا به سرطان به این معنا نیست که بیمار باید از واکسیناسیون فاصله بگیرد. برعکس، پیشگیری از عفونت‌ها در بسیاری از بیماران سرطانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

واکسن آنفلوانزا یکی از ابزارهای مهم این پیشگیری است، اما نوع واکسن و زمان مناسب تزریق باید متناسب با شرایط هر بیمار انتخاب شود.

بنابراین بهترین کار این است که بیمار پیش از آغاز فصل آنفلوانزا با تیم درمان خود درباره واکسیناسیون مشورت کند و زمان مناسب را با توجه به برنامه درمانی خود مشخص کند.

هدف ساده است: در کنار درمان سرطان، تا حد امکان از عوارض و عفونت‌های قابل پیشگیری نیز پیشگیری کنیم.