ژنوتایپینگ HPV؛ گامی نوین در غربالگری هوشمند سرطان دهانه رحم

سرطان دهانه رحم همچنان به عنوان چهارمین سرطان شایع در میان زنان جهان شناخته می‌شود، اما حقیقت این است که ما اکنون بیش از هر زمان دیگری به ابزارهایی برای حذف این بیماری به عنوان یک معضل سلامت عمومی دست یافته‌ایم. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در آخرین راهنمای خود که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، با تمرکز بر «ژنوتایپینگ DNA ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)»، گام بلندی در جهت شخصی‌سازی و بهینه‌سازی فرآیند غربالگری برداشته است. به عنوان یک پزشک، ضروری می‌دانم که این تحول را به زبانی ساده اما دقیق برای شما شرح دهم.

برای سال‌ها، تست‌های HPV به ما می‌گفتند که آیا ویروس پرخطر در بدن فرد وجود دارد یا خیر. اما سوال مهم‌تر این بود: کدام نوع ویروس؟ قدرت سرطانی‌زایی انواع مختلف HPV یکسان نیست. به همین دلیل، WHO دوازده نوع انکوژن (سرطان‌زا) را بر اساس خطر به چهار گروه تقسیم کرده است: گروه ۱a شامل HPV16 که خطرناک‌ترین نوع است، گروه ۱b شامل HPV18 و 45، گروه ۱c شامل انواع ۳۱، ۳۳، ۳۵، ۵۲ و ۵۸، و گروه ۱d با خطر نسبی پایین‌تر شامل انواع ۳۹، ۵۱، ۵۶ و ۵۹. راهنمای جدید WHO به ما می‌گوید که چگونه با استفاده از «ژنوتایپینگ گسترده» (Extended Genotyping) که این گروه‌ها را از هم تفکیک می‌کند، بتوانیم تصمیمات درمانی دقیق‌تری بگیریم.

نکته کلیدی و هوشمندانه این راهنما، توجه به «ظرفیت پیگیری» (Follow-up capacity) در سیستم سلامت هر کشور است. اگر سیستمی توانایی این را داشته باشد که بیش از ۶۰ درصد زنان را در تمام مراحل غربالگری، تریاژ و درمان پیگیری کند (ظرفیت بالا)، WHO توصیه می‌کند که به سراغ ژنوتایپینگ گسترده برویم. در این حالت، به زنانی که مبتلا به گروه‌های پرخطر ۱a، ۱b و ۱c هستند، بلافاصله درمان ارائه می‌شود، اما برای گروه کم‌خطرتر ۱d، ابتدا تست تریاژ (مانند معاینه با اسید استیک یا کولپوسکوپی) انجام می‌شود تا از درمان‌های اضافی و غیرضروری جلوگیری شود. این رویکرد، تعادلی ظریف میان «تشخیص به موقع» و «پیشگیری از القا درمان غیر ضروری » برقرار می‌کند.

اما در مناطقی که ظرفیت پیگیری پایین است (یعنی احتمال اینکه بیمار بین نوبت‌های مختلف غربالگری جا بماند بیش از ۴۰ درصد باشد)، منطق تغییر می‌کند. در این شرایط، WHO صراحتاً اعلام می‌کند که بهتر است به جای تریاژ و ارجاع‌های چندمرحله‌ای، به تمام زنانی که تست HPV مثبت دارند (بدون در نظر گرفتن ژنوتیپ) درمان ارائه شود. هرچند این روش ممکن است منجر به «درمان اضافی» تعدادی از زنان شود، اما خطر اصلی یعنی جا ماندن زنان مبتلا به ضایعه پیش‌سرطانی از چرخه درمان و پیشرفت بیماری به سمت سرطان تهاجمی را به شدت کاهش می‌دهد. به عبارت ساده‌تر، در شرایط سخت، «درمان همه» بسیار بهتر از «درمان نشدن فرد در معرض خطر» 

به عنوان یک جمع‌بندی، باید بگویم که راهنمای جدید WHO به ما می‌آموزد که یک الگو برای همه کشورها مناسب نیست؛ بلکه «مدیریت هوشمندانه» متناسب با بستر اجرا اهمیت دارد. در کشورهایی با نظام سلامت قوی، ژنوتایپینگ گسترده به ما امکان می‌دهد که درمان را برای افراد پرخطر اختصاصی کنیم و از مداخلات غیرضروری برای افراد  کم‌خطر جلوگیری کنیم. در کشورهایی که با محدودیت منابع و سیستم پیگیری مواجه هستند، استراتژی ساده‌تر «تست و درمان همه موارد مثبت» همچنان یک ناجی قدرتمند و کارآمد است. آنچه مسلم است، حرکت از یک رویکرد یکسان برای همه، به سوی غربالگری هوشمند، طبقه‌بندی شده و متناسب با واقعیت‌های هر جامعه است؛ رویکردی که بی‌تردید ما را به هدف حذف سرطان سرویکس نزدیک و نزدیک‌تر می‌کند.