سرطان متاستاتیک چیست و چگونه در بدن گسترش می‌یابد؟

سرطانی که از محل اولیه ایجاد خود به بخش دوردستی از بدن گسترش پیدا کند، سرطان متاستاتیک (Metastatic Cancer) نامیده می‌شود. در بسیاری از انواع سرطان، این مرحله با عنوان سرطان مرحله ۴ (Stage IV Cancer) نیز شناخته می‌شود. فرآیندی که طی آن سلول‌های سرطانی به سایر قسمت‌های بدن منتشر می‌شوند، متاستاز (Metastasis) نام دارد.

هنگامی که سلول‌های سرطان متاستاتیک زیر میکروسکوپ مشاهده شده یا با روش‌های دیگر مورد بررسی قرار می‌گیرند، ویژگی‌های آن‌ها مشابه سلول‌های سرطان اولیه است و نه سلول‌های اندامی که سرطان به آن گسترش یافته است. به همین دلیل پزشکان می‌توانند تشخیص دهند که این سرطان از بخش دیگری از بدن منتشر شده است.

سرطان متاستاتیک همواره با نام سرطان اولیه شناخته می‌شود. برای مثال، اگر سرطان پستان به ریه گسترش پیدا کند، این بیماری سرطان پستان متاستاتیک نامیده می‌شود، نه سرطان ریه. بنابراین این بیمار بر اساس سرطان پستان مرحله چهارم درمان می‌شود، نه سرطان ریه.

گاهی اوقات، زمانی که فرد مبتلا به سرطان متاستاتیک تشخیص داده می‌شود، پزشکان نمی‌توانند مشخص کنند که سرطان از کدام اندام آغاز شده است. به این نوع سرطان، سرطان با منشأ اولیه ناشناخته (Cancer of Unknown Primary یا CUP) گفته می‌شود.

سرطان چگونه در بدن گسترش می‌یابد؟

سلول‌های سرطانی برای انتشار در بدن، مجموعه‌ای از مراحل را طی می‌کنند. این مراحل عبارت‌اند از:

۱. تهاجم به بافت‌های طبیعی مجاور

سلول‌های سرطانی ابتدا رشد کرده و به بافت‌های سالم اطراف خود نفوذ می‌کنند.

۲. ورود به عروق لنفاوی یا رگ‌های خونی

در مرحله بعد، سلول‌های سرطانی از دیواره غدد لنفاوی مجاور یا رگ‌های خونی عبور کرده و وارد سیستم لنفاوی یا جریان خون می‌شوند.

۳. حرکت در سیستم لنفاوی و جریان خون

سلول‌های سرطانی از طریق سیستم لنفاوی و جریان خون به سایر قسمت‌های بدن منتقل می‌شوند.

۴. خروج از رگ‌های خونی در یک محل دوردست

پس از رسیدن به اندامی دیگر، سلول‌های سرطانی در رگ‌های خونی کوچک آن ناحیه متوقف می‌شوند، از دیواره رگ عبور کرده و وارد بافت اطراف می‌شوند.

۵. تشکیل یک تومور کوچک

سلول‌های سرطانی در بافت جدید شروع به رشد می‌کنند تا در نهایت یک تومور کوچک تشکیل شود.

۶. ایجاد رگ‌های خونی جدید

در ادامه، تومور باعث رشد رگ‌های خونی جدید می‌شود تا خون‌رسانی لازم برای ادامه رشد تومور متاستاتیک فراهم شود.

در بیشتر موارد، سلول‌های سرطانی که در حال گسترش هستند، در یکی از مراحل این فرآیند از بین می‌روند. اما اگر در هر مرحله شرایط برای بقای سلول‌های سرطانی مناسب باشد، بخشی از آن‌ها می‌توانند در سایر قسمت‌های بدن مستقر شده و تومورهای جدیدی ایجاد کنند.

سلول‌های سرطان متاستاتیک همچنین ممکن است سال‌ها در یک محل دوردست غیرفعال (Dormant) باقی بمانند و سپس دوباره شروع به رشد کنند؛ البته ممکن است هرگز فعال نشوند.

سرطان معمولاً به کدام اندام‌ها متاستاز می‌دهد؟

سرطان تقریباً می‌تواند به هر نقطه‌ای از بدن گسترش پیدا کند، اگرچه انواع مختلف سرطان، تمایل بیشتری به انتشار در برخی اندام‌ها نسبت به سایر نقاط بدن دارند. شایع‌ترین محل‌های متاستاز عبارت‌اند از:

• استخوان
• کبد
• ریه

در جدول زیر، شایع‌ترین محل‌های متاستاز در برخی از سرطان‌های شایع، به‌جز غدد لنفاوی، آورده شده است.

شایع‌ترین محل‌های متاستاز در انواع سرطان

علائم سرطان متاستاتیک

سرطان متاستاتیک همیشه باعث بروز علائم نمی‌شود. زمانی که علائم ظاهر شوند، نوع آن‌ها و دفعات بروزشان به اندازه تومورهای متاستاتیک و محل انتشار سرطان بستگی دارد.

برخی از شایع‌ترین علائم سرطان متاستاتیک عبارت‌اند از:

• درد و شکستگی استخوان‌ها، زمانی که سرطان به استخوان گسترش یافته باشد.
• سردرد، تشنج یا سرگیجه، زمانی که سرطان به مغز گسترش یافته باشد.
• تنگی نفس، زمانی که سرطان به ریه گسترش یافته باشد.
• زردی (یرقان) یا تورم شکم، زمانی که سرطان به کبد گسترش یافته باشد.

درمان سرطان متاستاتیک

برای بیشتر انواع سرطان متاستاتیک، گزینه‌های درمانی مختلفی وجود دارد. در بسیاری از موارد، هدف اصلی درمان سرطان متاستاتیک، کنترل بیماری از طریق متوقف کردن یا کند کردن روند رشد آن است. بسیاری از افراد می‌توانند سال‌ها با سرطان متاستاتیکی که به‌خوبی کنترل شده است، زندگی کنند.

برخی درمان‌ها نیز با کاهش علائم بیماری، به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک می‌کنند. این نوع مراقبت، مراقبت تسکینی (Palliative Care) نام دارد و می‌تواند در هر مرحله از درمان سرطان ارائه شود.

نوع درمانی که برای هر بیمار انتخاب می‌شود، به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:

• نوع سرطان اولیه
• محل گسترش سرطان
• درمان‌هایی که بیمار پیش‌تر دریافت کرده است
• وضعیت عمومی سلامت بیمار

برای آشنایی با گزینه‌های درمانی موجود، از جمله کارآزمایی‌های بالینی (Clinical Trials)، لازم است اطلاعات درمانی مربوط به نوع سرطان در بزرگسالان یا کودکان بررسی شود.

زمانی که دیگر امکان کنترل سرطان متاستاتیک وجود نداشته باشد

اگر به شما گفته شده است که دیگر امکان کنترل سرطان وجود ندارد، ممکن است شما و اعضای خانواده‌تان بخواهید درباره مراقبت‌های پایان زندگی (End-of-Life Care) با پزشک یا تیم درمان گفت‌وگو کنید.

صرف‌نظر از اینکه تصمیم بگیرید درمان را برای کوچک کردن تومور یا کنترل رشد آن ادامه دهید یا خیر، همیشه می‌توانید مراقبت تسکینی دریافت کنید تا علائم سرطان و عوارض ناشی از درمان کنترل شوند.

تحقیقات در حال انجام درباره سرطان متاستاتیک

پژوهشگران در سراسر جهان در حال مطالعه روش‌های جدیدی برای از بین بردن یا متوقف کردن رشد سلول‌های سرطان اولیه و سلول‌های سرطان متاستاتیک هستند.

مهم‌ترین محورهای این تحقیقات عبارت‌اند از:

• کمک به سیستم ایمنی بدن برای مبارزه با سرطان
• مختل کردن مراحل مختلف فرآیندی که به سلول‌های سرطانی اجازه انتشار در بدن را می‌دهد
• هدف قرار دادن تغییرات ژنتیکی اختصاصی موجود در تومورها

جمع‌بندی

سرطان متاستاتیک به معنای پایان درمان نیست. امروزه با پیشرفت درمان‌های هدفمند، ایمونوتراپی، روش‌های نوین جراحی، پرتودرمانی و مراقبت‌های حمایتی، بسیاری از بیماران می‌توانند سال‌ها با این بیماری زندگی کنند. علاوه بر درمان‌های موجود، تحقیقات گسترده‌ای در سراسر جهان برای یافتن روش‌های مؤثرتر در پیشگیری از متاستاز، کنترل رشد تومورها و بهبود کیفیت زندگی بیماران در حال انجام است. امید می‌رود دستاوردهای این پژوهش‌ها در آینده، چشم‌انداز درمان سرطان متاستاتیک را بیش از پیش متحول کند.