سرطان دیگر بیماری سالمندان نیست؛ چگونه باید با سرطان در جوانان مقابله کرد؟

سرطان دیگر صرفاً بیماری سالمندی نیست. یکی از مهم‌ترین تحولات اپیدمیولوژیک دهه‌های اخیر، افزایش بروز سرطان در بزرگسالان جوان است؛ پدیده‌ای که امروز به یکی از نگرانی‌های جدی نظام‌های سلامت جهان تبدیل شده است. گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۰، تنها گروه سنی که افزایش کلی در بروز سرطان را تجربه کرده، افراد زیر ۵۰ سال بوده‌اند. همین تغییر الگو، بسیاری از کشورها را بر آن داشته است تا راهبردهای اختصاصی برای پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مدیریت سرطان‌های زودرس طراحی و اجرا کنند.

برای ایران، این موضوع از اهمیت دوچندان برخوردار است. سرطان دومین عامل مرگ‌ومیر کشور و یکی از پرهزینه‌ترین بیماری‌ها برای نظام سلامت و خانواده‌هاست. اگر این بیماری در دهه‌های سوم و چهارم زندگی بروز کند، پیامدهای آن تنها به حوزه درمان محدود نمی‌شود؛ بلکه سال‌های مولد زندگی، بهره‌وری اقتصادی، پایداری خانواده و سرمایه انسانی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. از همین رو، افزایش سرطان در بزرگسالان جوان باید به عنوان یک اولویت سیاستی در نظام سلامت ایران مورد توجه قرار گیرد.

برخلاف تصور رایج، افزایش سرطان‌های زودهنگام را نمی‌توان صرفاً با عوامل ژنتیکی توضیح داد. شواهد علمی نشان می‌دهد که تغییرات سبک زندگی، الگوهای تغذیه، چاقی، کم‌تحرکی، مواجهه با آلاینده‌های محیطی، اختلالات متابولیک و حتی تغییرات میکروبیوم بدن، در کنار فرآیندهای مرتبط با پیری زیستی، در شکل‌گیری این روند نقش دارند. پژوهشی که اخیراً در نشریه Nature Medicine منتشر شده است، نشان می‌دهد نسل‌های جدید از نظر شاخص‌های پیری زیستی سریع‌تر از نسل‌های گذشته پیر می‌شوند و این افزایش سن زیستی با خطر بیشتر ابتلا به سرطان پیش از ۵۵ سالگی ارتباط مستقیم دارد. این یافته‌ها یادآور می‌شود که مسئله سرطان زودهنگام، صرفاً یک بیماری نیست، بلکه بازتابی از تغییرات عمیق در محیط زندگی و سلامت نسل‌های جدید است.

در چنین شرایطی، پاسخ نظام سلامت نیز باید متناسب با این تغییرات باشد. تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که موفقیت در کنترل سرطان‌های زودهنگام، بیش از آنکه به توسعه درمان وابسته باشد، به سرمایه‌گذاری در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و تولید شواهد علمی وابسته است.

نخستین گام، ارتقای آگاهی عمومی است. هنوز بسیاری از جوانان و حتی بخشی از ارائه‌دهندگان خدمات سلامت، احتمال بروز سرطان در سنین پایین را جدی نمی‌گیرند. همین تصور نادرست سبب می‌شود علائم هشداردهنده دیر تشخیص داده شود و مراجعه بیماران با تأخیر صورت گیرد. افزایش سواد سلامت، آموزش علائم هشداردهنده و اصلاح عوامل خطر قابل پیشگیری باید به بخشی از برنامه‌های ملی آموزش سلامت تبدیل شود.

دومین محور، حرکت به سمت غربالگری مبتنی بر خطر است. هدف، غربالگری همگانی برای همه جوانان نیست؛ بلکه شناسایی افرادی است که به دلیل سابقه خانوادگی، عوامل ژنتیکی یا سایر عوامل خطر، احتمال بیشتری برای ابتلا دارند. دسترسی به خدمات تشخیصی مناسب برای این گروه‌ها می‌تواند موجب تشخیص بیماری در مراحل اولیه و کاهش قابل توجه مرگ‌ومیر شود.

سومین ضرورت، تقویت پژوهش و سیاست‌گذاری مبتنی بر داده است. هنوز پاسخ بسیاری از پرسش‌های اساسی درباره علل افزایش سرطان در نسل جوان روشن نیست و بدون تولید شواهد بومی، امکان طراحی مداخلات اثربخش وجود ندارد. سرمایه‌گذاری در مطالعات اپیدمیولوژیک، تحقیقات مولکولی و توسعه بانک‌های اطلاعاتی، باید به یکی از اولویت‌های سیاست‌های پژوهشی کشور تبدیل شود.

خوشبختانه ایران در این مسیر از نقطه صفر آغاز نمی‌کند. برنامه ملی ثبت سرطان مبتنی بر جمعیت، که اکنون بخش عمده جمعیت کشور را پوشش می‌دهد و از سوی مراجع بین‌المللی نیز مورد تأیید قرار گرفته است، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های سیاست‌گذاری سلامت در کشور به شمار می‌رود. این ظرفیت، همراه با سامانه‌های تحلیلی موجود، امکان شناسایی روندهای بروز سرطان، تعیین گروه‌های پرخطر و ارزیابی اثربخشی مداخلات را فراهم کرده است. اکنون زمان آن رسیده است که این زیرساخت‌ها در قالب یک برنامه منسجم ملی برای مقابله با سرطان‌های زودهنگام به کار گرفته شوند.

آنچه امروز با آن روبه‌رو هستیم، صرفاً افزایش آمار ابتلا نیست؛ بلکه تغییر چهره سرطان است. اگر دیروز تمرکز نظام سلامت بر سالمندان بود، امروز باید نسل جوان نیز در کانون سیاست‌های پیشگیری و تشخیص زودهنگام قرار گیرد. هر مورد سرطان که در مراحل اولیه تشخیص داده شود، تنها یک موفقیت درمانی نیست؛ بلکه حفظ سال‌های سالم زندگی، کاهش هزینه‌های نظام سلامت و صیانت از سرمایه انسانی کشور است.

تدوین استراتژی ملی مقابله با سرطان در بزرگسالان جوان، ضرورتی است که نمی‌توان آن را به آینده موکول کرد. این استراتژی باید با تکیه بر شواهد علمی، بهره‌گیری از زیرساخت‌های ملی، مشارکت دانشگاه‌ها و همکاری میان‌بخشی طراحی شود تا بتواند از امروز، آینده سلامت نسل‌های بعدی ایران را تضمین کند.