آسمان، سپر، سلامت؛ حفاظت از لایه ازون چگونه با پیشگیری از سرطان پیوند می‌خورد؟

هر سال در شانزدهم سپتامبر، جهان روز جهانی حفاظت از لایه ازون را گرامی می‌دارد؛ مناسبتی که در نگاه نخست ممکن است بیشتر به حوزه محیط‌زیست مربوط به نظر برسد، اما برای جامعه پزشکی و به‌ویژه فعالان حوزه سرطان، معنایی عمیق‌تر دارد. لایه ازن یکی از سپرهای طبیعی زمین در برابر پرتوهای فرابنفش خورشید است و حفاظت از آن، در نهایت با حفاظت از سلامت انسان پیوند خورده است.

بخش عمده ازن جو در استراتوسفر و در ارتفاع تقریبی ۱۵ تا ۳۵ کیلومتری سطح زمین قرار دارد. همین لایه نازک و نامرئی، تقریباً تمام پرتوهای فرابنفش نوع C و بخش عمده‌ای از UVB خورشید را جذب می‌کند و میزان پرتو فرابنفشی را که به سطح زمین می‌رسد کاهش می‌دهد. شاید این فاصله زیاد میان ما و لایه ازون باعث شود اهمیت آن را فراموش کنیم، اما اثر آن بر زندگی روزمره ما بسیار نزدیک‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم؛ از سلامت پوست و چشم گرفته تا خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها.

رابطه میان پرتو فرابنفش و سرطان پوست به‌خوبی شناخته شده است. UV می‌تواند با ایجاد آسیب مستقیم به DNA سلول‌های پوست و همچنین از طریق استرس اکسیداتیو، التهاب و تغییر در پاسخ ایمنی پوست، در فرایند سرطان‌زایی نقش داشته باشد. سه گروه اصلی سرطان پوست، یعنی کارسینوم سلول بازال، کارسینوم سلول سنگفرشی و ملانوما، هر یک ارتباطی با مواجهه با پرتو فرابنفش دارند؛ البته الگوی این ارتباط در آنها یکسان نیست. مواجهه شدید و متناوب و به‌ویژه آفتاب‌سوختگی در سنین پایین، با افزایش خطر ملانوما ارتباط دارد، در حالی که کارسینوم سلول سنگفرشی بیشتر با مواجهه تجمعی و مزمن با نور خورشید در طول زندگی مرتبط است.

از این منظر، حفاظت از لایه ازون را می‌توان بخشی از پیشگیری بلندمدت از بیماری دانست. البته نباید رابطه میان تخریب ازن و سرطان پوست را به یک معادله ساده تقلیل داد. خطر ابتلا به سرطان پوست به عوامل متعددی از جمله نوع پوست، عوامل ژنتیکی، شدت و مدت مواجهه با نور خورشید، آفتاب‌سوختگی و شرایط جغرافیایی وابسته است. اما اصل ماجرا روشن است: کاهش مواجهه غیرضروری با پرتو فرابنفش، یکی از ارکان مهم پیشگیری از سرطان پوست است.

داستان لایه ازون در عین حال یک پیام امیدوارکننده برای جامعه بشری دارد. در دهه ۱۹۸۰ مشخص شد که مواد شیمیایی صنعتی، به‌ویژه کلروفلوئوروکربن‌ها یا CFCها، در تخریب لایه ازن نقش دارند. واکنش جامعه جهانی به این بحران، تصویب پروتکل مونترال در سال ۱۹۸۷ بود؛ توافقی که حذف تدریجی مواد مخرب لایه ازن را دنبال کرد و به یکی از نمونه‌های مهم همکاری علمی و بین‌المللی برای حل یک بحران جهانی تبدیل شد.

امروز شواهد علمی نشان می‌دهد که لایه ازون در مسیر بازیابی قرار گرفته است. بر اساس آخرین ارزیابی جامع WMO و UNEP، در صورت تداوم اجرای مؤثر پروتکل مونترال، انتظار می‌رود وضعیت ازن در بیشتر نقاط جهان حدود سال ۲۰۴۰، در قطب شمال حدود ۲۰۴۵ و در قطب جنوب حدود ۲۰۶۶ به سطوح نزدیک به سال ۱۹۸۰ بازگردد. البته این مسیر همچنان نیازمند پایش علمی و تداوم تعهدات بین‌المللی است و ارزیابی جامع بعدی در سال ۲۰۲۶ در حال تکمیل است.

برای ما در «از سین سرطان تا سین سلامتی»، روز جهانی حفاظت از لایه ازون فرصتی است برای یادآوری یک حقیقت مهم: پیشگیری از سرطان همیشه در بیمارستان، آزمایشگاه یا اتاق درمان آغاز نمی‌شود. گاهی پیشگیری از جایی بسیار دورتر آغاز می‌شود؛ از تصمیم‌هایی که درباره محیط زندگی خود می‌گیریم.

لایه ازون، اگرچه در فاصله‌ای ده‌ها کیلومتری از ما قرار دارد، بخشی از سپر سلامت ماست. حفاظت از آن یعنی احترام به علم، مسئولیت‌پذیری در برابر محیط‌زیست و توجه به سلامت نسل‌های آینده.

شاید پیام این روز را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: گاهی برای مراقبت از سلامت انسان، باید ابتدا از آسمانی که بالای سر اوست مراقبت کنیم.

دکتر پوریا عادلی

متخصص رادیوانکولوژی 

 سردبیر نشریه از سین سرطان تا سین سلامتی