ماه آگاهی‌رسانی سرطان‌های ژنیکولوژیک؛ از واکسن HPV تا ضرورت تشخیص زودهنگام

هر سپتامبر، «ماه آگاهی‌رسانی سرطان‌های ژنیکولوژیک» فرصتی است برای توجه به پنج سرطان اصلی دستگاه تناسلی زنان: سرطان دهانه رحم، تخمدان،آندومتر ، واژن و وولو. اما برای ما در ایران، این مناسبت نباید صرفاً به چند پیام آموزشی و برنامه رسانه‌ای محدود شود. پرسش اساسی این است: آیا می‌توانیم با استفاده از ظرفیت‌های موجود، از بروز، تشخیص دیرهنگام و مرگ ناشی از این سرطان‌ها به شکل مؤثرتری پیشگیری کنیم؟

داده‌های GLOBOCAN 2020 نشان می‌دهد که در ایران سالانه حدود ۱۹۶۶ مورد جدید سرطان تخمدان، ۱۵۳۵ مورد سرطان آندومتر و ۱۰۵۶ مورد سرطان دهانه رحم رخ می‌دهد. سرطان تخمدان با ۱۲۶۹ مرگ، بیشترین تعداد مرگ را در میان این سه سرطان به خود اختصاص داده است. پشت این اعداد، زنانی قرار دارند که بیماری آنها بر زندگی خود، خانواده و جامعه اثر می‌گذارد.

البته روند این سرطان‌ها یکسان نیست. بررسی داده‌های ایران در فاصله ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۰ نشان می‌دهد بروز سرطان تخمدان و آندومتر افزایش یافته، در حالی که بروز سرطان دهانه رحم روند کاهشی داشته است. بنابراین، برای سرطان‌های ژنیکولوژیک نمی‌توان یک نسخه واحد پیچید؛ هر بیماری به راهبرد اختصاصی در پیشگیری، تشخیص و درمان نیاز دارد.

سرطان دهانه رحم؛ فرصتی واقعی برای پیشگیری

سرطان دهانه رحم یکی از مهم‌ترین نمونه‌های سرطان قابل پیشگیری است. تقریباً تمام موارد آن با عفونت پرخطر HPV ارتباط دارند و ترکیب واکسیناسیون و تشخیص زودهنگام می‌تواند بار این بیماری را به میزان چشمگیری کاهش دهد.

در ایران برنامه‌های تشخیص زودهنگام سرطان دهانه رحم در شبکه مراقبت‌های اولیه وجود دارد، اما چالش اصلی، پوشش واقعی و دسترسی عادلانه است. مطالعات داخلی عواملی مانند آگاهی ناکافی، موانع فرهنگی و روانی، مسائل اقتصادی و تفاوت دسترسی جغرافیایی را از موانع مشارکت زنان در خدمات پیشگیری و غربالگری دانسته‌اند.

در یک تحلیل ملی از داده‌های STEPS، تنها حدود ۵۲ درصد زنان ۳۰ تا ۵۹ سال گزارش کرده بودند که دست‌کم یک‌بار برای سرطان دهانه رحم غربالگری شده‌اند و میان استان‌ها تفاوت قابل‌توجهی وجود داشت. این ارقام یادآوری می‌کنند که وجود یک برنامه ملی، بدون تضمین پوشش، پیگیری و درمان، به‌تنهایی کافی نیست.

واکسن HPV؛ تصمیمی که نیازمند تعیین تکلیف است

واکسن HPV یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری اولیه از سرطان دهانه رحم است. انواع HPV16 و HPV18 عامل حدود ۷۰ درصد سرطان‌های دهانه رحم در جهان هستند و واکسن ۹ظرفیتی، انواع بیشتری از ویروس را پوشش می‌دهد که مجموعاً مسئول حدود ۹۰ درصد این سرطان‌ها هستند.

با این حال، واکسن HPV هنوز در برنامه روتین ملی ایمن‌سازی ایران قرار نگرفته است. وزارت بهداشت در اسفند ۱۴۰۴ اعلام کرد که واکسن از نظر علمی تأیید شده، اما ارزیابی‌های مربوط به بار بیماری، هزینه‌اثربخشی، ملاحظات اجتماعی و فرهنگی، تأمین پایدار و تعیین گروه هدف همچنان در حال بررسی است.

بنابراین، مسئله را نباید صرفاً به «موافق یا مخالف واکسن» تقلیل داد. تصمیم‌گیری درباره ورود واکسن باید بر اساس داده‌های به‌روز ایران، قیمت و دسترسی واکسن، هزینه درمان سرطان‌های مرتبط با HPV و امکان تأمین پایدار انجام شود.

سازمان جهانی بهداشت نیز برای حرکت کشورها به سمت حذف سرطان دهانه رحم، اهداف ۹۰–۷۰–۹۰ را تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است: واکسیناسیون ۹۰ درصد دختران تا ۱۵ سالگی، غربالگری ۷۰ درصد زنان در سنین ۳۵ و ۴۵ سال با یک آزمون با عملکرد بالا، و درمان ۹۰ درصد زنان مبتلا به ضایعات پیش‌سرطانی یا سرطان.

سرطان تخمدان؛ مسئله تشخیص و درمان به‌موقع

در مقابل، برای سرطان تخمدان در زنان با خطر متوسط، تاکنون روش غربالگری جمعیتی اثبات‌شده‌ای که بتواند مرگ‌ومیر را کاهش دهد، وجود ندارد. بنابراین سیاست‌گذاری در این حوزه باید بر آگاهی از علائم، ارزیابی سریع موارد مشکوک، دسترسی به تصویربرداری و آسیب‌شناسی، ارجاع به مراکز تخصصی و درمان استاندارد متمرکز باشد.

جراحی سیتورداکتیو مناسب، درمان‌های سیستمیک و همکاری تیم‌های چندرشته‌ای از ارکان مهم درمان سرطان تخمدان هستند. گزارش FIGO در سال ۲۰۲۵ نیز بر اهمیت زیرساخت، تأمین مالی، آموزش نیروی انسانی و تقویت همکاری‌های چندرشته‌ای در بهبود مراقبت از بیماران تأکید کرده است.

عدالت؛ بخش جدایی‌ناپذیر سیاست سرطان

در نهایت، مسئله فقط پزشکی نیست؛ عدالت در دسترسی به خدمات نیز اهمیت اساسی دارد. اگر زنی در یک منطقه محروم به واکسن، خدمات تشخیص زودهنگام یا متخصص دسترسی نداشته باشد، بهترین دستورالعمل‌ها نیز نمی‌توانند به نتیجه مطلوب برسند.

ازاین‌رو، سه اولویت باید در مرکز سیاست‌گذاری قرار گیرد: نخست، تصمیم‌گیری شفاف و مبتنی بر شواهد درباره واکسن HPV؛ دوم، ارتقای برنامه تشخیص زودهنگام سرطان دهانه رحم با افزایش پوشش و پیگیری مؤثر نتایج؛ و سوم، ایجاد مسیر استاندارد و عادلانه برای تشخیص و درمان سرطان تخمدان و سایر سرطان‌های ژنیکولوژیک.

ماه آگاهی‌رسانی سرطان‌های ژنیکولوژیک نباید فقط یک مناسبت تقویمی باشد. این ماه می‌تواند فرصتی برای تبدیل «آگاهی» به «اقدام»، «اقدام» به «پوشش مؤثر» و در نهایت، پوشش مؤثر به کاهش واقعی بیماری و مرگ زنان ایرانی باشد.

سلامت زنان نباید قربانی شکاف میان سیاست و اجرا شود.

دکتر پوریا عادلی
رادیوانکولوژیست و عضو هیات مدیره انجمن علمی سرطان های زنان ایران