رویکرد پژوهشگران ایرانی برای درمان سرطان‌های پیشرفته با هدف‌گیری ریزمحیط تومور

پروفسور محمداسماعیل اکبری، جراح و پژوهشگر برجسته ایرانی در حوزه سرطان، از رویکردی خبر داده است که به گفته او، برای نخستین بار در سال ۲۰۲۴ در ایران برای تشخیص و درمان سرطان‌های جامد پیشرفته و متاستاتیک توسعه یافته است. این رویکرد اکنون در چندین مرکز پزشکی در ایران و مراکز تحقیقاتی خارج از کشور در حال ارزیابی است.

اکبری که نزدیک به پنج دهه در زمینه جراحی و پژوهش سرطان فعالیت داشته، از جمله پزشکانی است که بخش قابل‌توجهی از فعالیت حرفه‌ای خود را به توسعه آموزش تخصصی سرطان، تحقیقات بالینی و خدمات درمان سرطان در ایران اختصاص داده است.

او می‌گوید رویکرد جدید این گروه، برخلاف بسیاری از روش‌های متداول که مستقیماً سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهند، بر ریزمحیط تومور (Tumor Microenvironment) تمرکز دارد؛ بافت اطراف تومور که در سال‌های اخیر به دلیل نقش آن در رشد و گسترش تومور و مقاومت در برابر درمان، بیش از پیش مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

هدف‌گیری ریزمحیط تومور

به گفته اکبری، این روش برای هدف قرار دادن FAP طراحی شده است؛ پروتئینی که توسط برخی سلول‌های اطراف تومورها بیان می‌شود. در این رویکرد از یک ترکیب هدفمند موسوم به FAPI همراه با یک رادیوایزوتوپ استفاده می‌شود تا اثر درمانی مستقیماً به بافت هدف منتقل شود.

اکبری می‌گوید این روش در ابتدا روی بیمارانی مبتلا به سرطان‌های پیشرفته و متاستاتیک آزمایش شد که گزینه‌های درمانی محدودی در اختیار داشتند. به گفته او، برخی بیماران افزایش قابل‌توجهی در طول بقا تجربه کردند که در بعضی موارد این افزایش به چندین سال رسیده است.

او همچنین می‌گوید تاکنون بیش از ۵۰۰ بیمار در ایران با استفاده از این رویکرد تشخیص داده شده یا تحت درمان قرار گرفته‌اند و گروه تحقیقاتی همچنان در حال جمع‌آوری داده‌های مربوط به پیگیری بلندمدت بیماران است.

با این حال، ارزیابی قطعی اثربخشی و ایمنی این روش نیازمند داده‌های جامع حاصل از کارآزمایی‌های بالینی و ارزیابی مستقل نتایج است.

ورود این روش به مطالعات بین‌المللی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات اکبری به واکنش جامعه علمی و صنعت داروسازی بین‌المللی مربوط می‌شود. او می‌گوید مطالعات مربوط به این رویکرد در مجلات معتبر پزشکی منتشر شده و چهار شرکت دارویی بین‌المللی حدود ۴۵ میلیون دلار در توسعه و کارآزمایی‌های بالینی آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

به گفته اکبری، کارآزمایی‌های بالینی این رویکرد در ۵۱ مرکز پزشکی در کشورهای مختلف آغاز شده است. نتایج نهایی این مطالعات می‌تواند مشخص کند که آیا این روش ظرفیت تبدیل شدن به یکی از گزینه‌های استاندارد درمانی برای سرطان‌های پیشرفته را دارد یا خیر.

اگر نتایج این روش در مطالعات مستقل و بزرگ‌مقیاس تأیید شود، اهمیت آن فراتر از یک دستاورد علمی ایرانی خواهد بود و می‌تواند توجه گسترده‌تری را در حوزه‌های پزشکی هسته‌ای و درمان هدفمند سرطان به خود جلب کند.

پنج دهه فعالیت در پزشکی و آموزش سرطان

محمداسماعیل اکبری در سال ۱۹۵۰ در تویسرکان، در غرب ایران، متولد شد و در سال ۱۹۷۴ از دانشگاه علوم پزشکی اصفهان فارغ‌التحصیل شد. پس از تکمیل دوره جراحی، در حوزه مدیریت سلامت نیز فعالیت کرد و از جمله مدیران اولیه دانشگاه علوم پزشکی اصفهان بود.

او بعدها برای ادامه آموزش و فعالیت‌های پژوهشی به دانشگاه جانز هاپکینز در ایالات متحده رفت و در حوزه جراحی سرطان فعالیت کرد. اکبری در نهایت به ایران بازگشت و فعالیت دانشگاهی و بالینی خود را ادامه داد.

اکبری به‌عنوان یکی از پیشگامان آموزش تخصصی سرطان و جراحی پستان در ایران شناخته می‌شود. او می‌گوید بیش از ۲۰۰ پزشک و فلوشیپ تحت نظارت او و در قالب برنامه‌های آموزشی مختلف آموزش دیده‌اند و اکنون در استان‌های مختلف ایران فعالیت می‌کنند.

او همچنین تأسیس یک مرکز تحقیقات سرطان و گسترش آموزش‌های تخصصی سرطان را از مهم‌ترین دستاوردهای دوران حرفه‌ای خود می‌داند.

تمرکز بر ریزمحیط تومور و مقاومت به درمان

اکبری در بخش دیگری از این گفت‌وگو بر اهمیت اگزوزوم‌ها (Exosomes) و نقش آنها در مقاومت سلول‌های سرطانی در برابر درمان تأکید کرده است. اگزوزوم‌ها وزیکول‌های کوچک خارج‌سلولی هستند که در ارتباط میان سلول‌ها نقش دارند و طی سال‌های اخیر به یکی از زمینه‌های مهم تحقیقات سرطان تبدیل شده‌اند.

او می‌گوید گروه تحقیقاتی‌اش در حال بررسی کاربردهای درمانی احتمالی اگزوزوم‌ها و تأثیر آنها بر پاسخ بیماران به درمان است و چندین مطالعه تخصصی در این زمینه در حال انجام است.