نقش آندومتریوز در سرطان تخمدان و افق‌های تشخیصی با هوش مصنوعی

آندومتریوز به عنوان یک بیماری خوش‌خیم ولی مزمن و گاه دردناک، از دیرباز در کانون توجه متخصصین زنان  قرار داشته است. امروزه شواهد قابل توجهی نشان می‌دهند که این بیماری می‌تواند بستر مناسبی برای بروز برخی انواع سرطان‌های تخمدان باشد. بر اساس طبقه‌بندی WHO دو زیرگروه اصلی از کارسینوم‌های تخمدان یعنی کارسینوم اندومتریوئید (ENOC) و کارسینوم سلول شفاف (CCC)  به طور شایع‌تری در زمینه آندومتریوز ایجاد می‌شوند. این ارتباط نه تنها از نظر بالینی، بلکه از منظر پاتوژنز و مدیریت بیمار نیز حائز اهمیت فراوان است.

فرآیند تبدیل آندومتریوز به تومور بدخیم، تدریجی و چندمرحله‌ای است. مسیر پیشنهادی شامل پیشرفت از آندومتریوز معمولی به سمت «آندومتریوز آتیپیک»، سپس تشکیل تومور بوردرلاین و در نهایت کارسینوم مهاجم است. اما مفهوم آندومتریوز آتیپیک خود یکی از بحث‌برانگیزترین مباحث در پاتولوژی زنان است. برخی از متخصصان آن را تغییر پیش‌سرطانی می‌دانند، در حالی که برخی دیگر معتقدند این تغییرات صرفاً واکنشی به التهاب مزمن و خونریزی‌های مکرر در کیست‌های آندومتریوتیک هستند و ارزش پیش‌آگهی مشخصی ندارند. این اختلاف نظر گاهی منجر به سردرگمی در مدیریت بیماران، به ویژه پس از جراحی‌های محافظه‌کارانه مانند سیستکتومی، می‌شود.

در اینجاست که هوش مصنوعی (AI) می‌تواند به عنوان یک ابزار تحول‌آفرین وارد عرصه تشخیص و ارزیابی ریسک شود. با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته یادگیری عمیق، سیستم‌های هوش مصنوعی قادرند تصاویر پاتولوژی دیجیتال شده را با دقتی فراتر از حد معمول تحلیل کنند.

در زمینه تشخیص آندومتریوز آتیپیک و ارزیابی پتانسیل بدخیمی، هوش مصنوعی می‌تواند با اسکن هزاران نمونه آموزشی، الگوهای سلولی و بافتی نامحسوسی را شناسایی کند که ممکن است از دید چشم انسان پنهان بمانند. این سیستم‌ها می‌توانند میزان آتیپیا، سازمان‌بندی بافت، و حتی نشانگرهای مولکولی غیرمستقیم را کمی‌سازی کنند و به پاتولوژیست در تمایز بین تغییرات واکنشی و تغییرات پیش‌تهاجمی کمک نمایند.

علاوه بر این، هوش مصنوعی می‌تواند با ادغام داده‌های چندوجهی  شامل تصاویر هیستوپاتولوژی، داده‌های ایمونوهیستوشیمی (مانند بیان p53 و p16)، و حتی اطلاعات ژنومیک مدل‌های پیش‌بینی‌کننده‌ای ایجاد کند که احتمال تبدیل آندومتریوز به کارسینوم را در هر بیمار خاص تخمین بزنند. این امر می‌تواند به طراحی برنامه‌های غربالگری و پیگیری شخصی‌شده برای بیماران پرخطر منجر شود و در نهایت تشخیص را در مراحل اولیه‌تر و قابل‌درمان‌تر ممکن سازد.

در جمع‌بندی باید گفت که اگرچه آندومتریوز به خودی خود یک بیماری خوش‌خیم است، ولی پتانسیل تبدیل به بدخیمی  هرچند کم  را دارد و این ارتباط نیازمند دقت و پیگیری مداوم است. هوش مصنوعی با افزایش دقت تشخیصی، عینیت بخشیدن به تفسیرهای پاتولوژی و امکان پیش‌بینی ریسک فردی، در حال بازتعریف استانداردهای مراقبت از این بیماران است. آینده پزشکی در این حوزه، در گرو همکاری نزدیک بین متخصصان بالینی، پاتولوژیست‌ها و دانشمندان داده است تا از این فناوری نوین برای بهبود نتایج درمان بیماران بهره‌مند شویم.

نویسنده: دکتر پوریا عادلی، رادیوانکولوژیست