وقتی تومور مغز با نورون‌ها حرف می‌زند: رمزگشایی از گلیوبلاستوم

 با وجود تمام پیشرفت‌های ما در جراحی‌های میکروسکوپی و پروتکل‌های دقیق رادیوتراپی، میانگین بقای ۱۵ ماهه این بیماری گویی بر سنگ حک شده و تغییرناپذیر مانده است. اما هفته گذشته، مطالعه‌ای که توسط محققان دانشگاه علم و فناوری چین منتشر شد، نوری به درون این تاریکی تاباند و شاید برای نخستین بار، نقشه واقعی این دژ را پیش روی ما گشود. این تیم تحقیقاتی با بهره‌گیری از پیشرفته‌ترین فناوری‌های توالی‌یابی تک‌سلولی و تصویربرداری فضایی مانند BASSFISH و PhenoCycler، موفق شد از ۱۲۱ نمونه متعلق به ۱۰۰ بیمار، دقیق‌ترین اطلس سه‌بعدی از ریز محیط گلیوبلاستوما را ترسیم کند؛ اطلسی که نه فقط سلول‌ها، بلکه روابط پنهان میان آن‌ها را نیز آشکار می‌سازد.

آنچه در نگاه نخست توجه خواننده مقاله را به خود جذب می کند، کشف چهار «رده سلولی بدخیم» منسجم بود؛ ساختارهایی که نشان می‌دهند سلول‌های گلیوبلاستوما برخلاف تصور ما، بی‌نظم و تصادفی پیشروی نمی‌کنند، بلکه در قالبی سازمان‌یافته و تقریباً اجتماعی عمل می‌نمایند. دو زیرگروه تازه شناسایی‌شده از سلول‌های شبه‌مزانشیمی، گویی دو گردان عملیاتی مجزا هستند که هر یک مأموریتی مشخص بر عهده دارند. نخست، سلول‌های MES-Hyp که در مناطق کم‌اکسیژن تومور کمین کرده و با ترشح VEGFA، ماکروفاژهای ساکن مغز را به خدمت می‌گیرند؛ در واقع، این سلول های دفاعی را به هم‌دستانی خاموش برای تومور بدل می‌سازند. دوم، سلول‌های MES-Ast که در مجاورت عروق خونی مستقر می‌شوند و با آزادسازی TGF-β2، فرمان بازسازی و تغذیه شبکه خون‌رسانی تومور را صادر می‌کنند؛ معمارانی که شاهراه‌های حیاتی بقا برای این توموررا می‌سازند و آن را در برابر مداخلات درمانی مقاوم می‌نمایند. به عنوان یک رادیوانکولوژیست، این یافته برای من یک زنگ خطر بلند است: پرتودرمانی ما عمدتاً مناطق پراکسیژنه و در حال تکثیر تومور را هدف می‌گیرد، اما این سلول‌های کمین‌کرده در مناطق هیپوکسیک و معماران مخفی در حاشیه عروق، احتمالاً از تیررس اشعه ما می‌گریزند و همان‌ها هستند که ماه‌ها بعد، جوانه عود را در بستری که گمان می‌کردیم پاکسازی شده، می‌کارند.

اما جسورانه‌ترین و شاید حتی تکان‌دهنده‌ترین بخش این مطالعه، این واقعیت است که: گلیوبلاستوما با شبکه عصبی سالم مغز ارتباط سیناپسی برقرار می‌کند. سلول‌های بنیادی سرطانی از نوع OPC-like، تماس‌های فیزیکی واقعی با نورون‌ها تشکیل می‌دهند و فعالیت الکتریکی مغز را می‌ربایند تا رشد خود را تحریک کنند. این کشف، تصور ما از تومور به مثابه توده‌ای خاموش و منفعل را برای همیشه باطل می‌کند و آن را به مهمانی ناخوانده بدل می‌سازد که نه تنها از میزبان تغذیه می‌کند، بلکه با آن وارد مکالمه نیز می‌شود. شاید همین ربوده شدن سیگنال‌های عصبی توضیح دهد که چرا حتی پس از جراحی کامل و رادیوتراپی تهاجمی، نرخ عود در این بیماران چنین بالاست؛ ما ممکن است توده اصلی را منهدم کنیم، اما شبکه ارتباطی مخفی تومور با مغز، همچنان فعال و آماده بازسازی است.

اکنون، با این مطالعه، پنجره‌ای رو به آینده گشوده شده است. اگر بتوانیم TGF-β2 را مهار کنیم، شاید رگ‌های تغذیه‌کننده تومور را مهار کنیم و آن را در معرض ایسکمی قرار دهیم. اگر راه نفوذ ماکروفاژها را سد کنیم، شاید سلول‌های هیپوکسیک را در معرض آسیب قرار دهیم. و اگر بتوانیم ارتباط سیناپسی میان نورون‌ها و تومور را قطع کنیم، شاید برای نخستین بار، این چالش هر روزه را واقعاً از پای درآوریم. این مطالعه به ما گوشزد می‌کند که عصر درمان های سنتی رو به پایان است و آینده از آنِ استراتژی‌های هدفمند و ترکیبی است که هر یک از این چهار رده سلولی را جداگانه نشانه می‌روند.

دکتر پوریا عادلی، رادیوانکولوژیست