گلیوبلاستوم مولکولی چیست و چه تفاوتی با نوع کلاسیک دارد؟

از زمان انتشار طبقه‌بندی جدید سازمان جهانی بهداشت برای تومورهای سیستم عصبی مرکزی در سال ۲۰۲۱، تشخیص گلیوبلاستوم به دو روش امکان‌پذیر شده است: بر اساس ویژگی‌های کلاسیک هیستولوژیک (شامل نکروز و پرولیفراسیون عروقی) که آن را گلیوبلاستوم هیستولوژیک می‌نامیم، یا بر اساس معیارهای مولکولی خاص که گلیوبلاستوم مولکولی نامیده می‌شود. این تغییر رویکرد به دنبال شناسایی این حقیقت مهم رخ داد که تومورهای آستروسیتیک با درجه هیستولوژیک پایین اما دارای جهش پروموتر تلومراز معکوس، افزایش تعداد کپی گیرنده فاکتور رشد اپیدرمال، یا افزایش تعداد کروموزوم ۷ همراه با از دست رفتن کروموزوم ۱۰، پیش‌آگهی بسیار بدتری دارند و عملاً رفتاری شبیه گلیوبلاستوم از خود نشان می‌دهند. با این حال، مطالعات پیشین به دلیل استفاده از بیمارانی که در بازه‌های زمانی طولانی و با تغییرات متعدد در طبقه‌بندی‌ها تشخیص داده شده بودند، با سوگیری‌های بالقوه در تحلیل بقا مواجه بودند.

مطالعه همکارانه بین‌المللی هیستو-مول گلیوبلاستوم که به تازگی در ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شده است، با هدف رفع این محدودیت‌ها طراحی و اجرا گردید. این مطالعه کوهورت گذشته‌نگر چندمرکزی شامل ۱۸۲۸ بیمار بود که همگی در سال ۲۰۲۱ بر اساس معیارهای قطعی طبقه‌بندی ۲۰۲۱ سازمان جهانی بهداشت با گلیوبلاستوم IDH-wildtype تشخیص داده شده بودند. از میان بیمارانی که تحت آزمایش مولکولی قرار گرفتند (۸۹۵ نفر)، ۷۵ بیمار (معادل ۸.۴ درصد) با معیارهای مولکولی تشخیص گلیوبلاستوم دریافت کردند. نکته قابل توجه آنکه همین نسبت در مراکزی که همه بیماران خود را تحت آزمایش مولکولی قرار داده بودند نیز ۸.۷ درصد بود که نشان‌دهنده دقت این برآورد است.

یافته‌های این مطالعه از جنبه‌های متعدد حائز اهمیت است. نخست آنکه بیماران مبتلا به گلیوبلاستوم مولکولی تفاوت معناداری از نظر سن، جنس یا وضعیت عملکردی با بیماران مبتلا به گلیوبلاستوم هیستولوژیک نداشتند، اما الگوی علائم بالینی آنان متفاوت بود. تشنج و علائم حسی در این گروه شایع‌تر بود، در حالی که علائمی مانند ضعف حرکتی، اختلال تکلم، مشکلات شناختی و سردرد کمتر دیده می‌شد. این الگوی علامتی متفاوت که با تصویربرداری اغلب فاقد افزایش کنتراست همراه بود، باعث تأخیر در تشخیص و افزایش فاصله زمانی بین تصویربرداری و جراحی شد. همچنین تومورهای مولکولی بیشتر حالت چندکانونی داشتند و بیماران بیشتر تحت بیوپسی قرار می‌گرفتند تا رزکسیون کامل.

مهم‌ترین یافته این مطالعه که پیامدهای بالینی مستقیم دارد، تفاوت در بقای بیماران بر اساس روش تشخیص و نوع جراحی بود. هنگامی که بقا از زمان جراحی محاسبه شد، تفاوت معناداری بین دو گروه مشاهده نشد. اما با محاسبه بقا از زمان اولین تصویربرداری و تفکیک بیماران بر اساس نوع جراحی، تصویر کاملاً متفاوتی نمایان شد. در بیمارانی که تحت بیوپسی قرار گرفته بودند، بقای دو گروه تفاوت چندانی نداشت، اما در بیمارانی که تحت رزکسیون جراحی قرار گرفته بودند، بقای کلی بیماران مبتلا به گلیوبلاستوم مولکولی به طور چشمگیری بهتر بود، با میانه بقای ۲۶ ماه در مقایسه با ۱۴ ماه برای گلیوبلاستوم هیستولوژیک. این یافته حتی پس از تطبیق با روش propensity score matching نیز تأیید شد.

این نتایج نشان می‌دهد که تشخیص گلیوبلاستوم مولکولی، به ویژه در بیمارانی که تحت رزکسیون جراحی قرار می‌گیرند، با پیش‌آگهی بهتری همراه است. بنابراین، در بیمارانی که بر اساس نمونه بیوپسی با تشخیص گلیوبلاستوم مولکولی مواجه می‌شوند، در صورت امکان فنی، انجام رزکسیون بعدی برای تأیید تشخیص و بهره‌مندی از بقای بهتر منطقی به نظر می‌رسد. همچنین با توجه به اینکه حدود ۱۰ تا ۲۱ درصد موارد گلیوبلاستوم مولکولی تنها با بررسی پروموتر تلومراز معکوس شناسایی نمی‌شوند، انجام آزمایش جامع مولکولی برای همه بیماران ضروری است. این یافته‌ها پیامدهای مهمی برای تصمیم‌گیری بالینی، تخمین پیش‌آگهی بیماران و طراحی کارآزمایی‌های بالینی آینده دارد و بر لزوم تفکیک این دو گروه در مطالعات بالینی تأکید می‌کند.

دکتر پوریا عادلی
متخصص رادیوانکولوژی