راهبرد ویژه برای مدیریت ذخائر دارو و سرم در شرایط جنگ

در شرایط جنگ، در کنار دفاع از میهن، صیانت از شریان‌های حیاتی زندگی نیز اهمت دارد. در میان این شریان‌ها، دارو و سرم جایگاهی بنیادین دارند. این اقلام، در ظاهر بخشی از مصرف روزمره نظام درمان‌اند، اما در عمل، استمرار حیات بسیاری از بیماران، از مبتلایان به بیماری‌های مزمن تا مجروحان و بیماران بستری، به دسترسی پایدار به همین منابع وابسته است.

در زمان جنگ، نخستین خطا، واکنش هیجانی است. تجربه‌های متعدد نشان داده‌اند که شایعه کمبود، خود می‌تواند کمبود واقعی بسازد. وقتی جامعه به آینده دارویی خود بی‌اعتماد می‌شود، رفتارهای هیجانی نظیر خرید مازاد، نگهداری خانگی بی‌ضابطه و فشار بر داروخانه‌ها و مراکز درمانی آغاز می‌شود. در چنین فضایی، حتی ذخایر کافی نیز ممکن است ناکافی به نظر برسند. از این‌رو، مدیریت روانی جامعه و اطلاع‌رسانی شفاف، بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت فنی زنجیره دارو است.

از منظر علمی، ذخائر دارویی باید بر اساس اولویت حیاتی تنظیم شوند. داروهای اورژانسی، داروهای قلبی، ضد دردها، آنتی‌بیوتیک‌های کلیدی، داروهای  بیماران مبتلا به سرطان وبیماران خاص، فرآورده‌های تزریقی و سرم‌های پایه باید در صدر فهرست ذخیره استراتژیک قرار گیرند. برنامه‌ریزی برای این ذخائر نباید تنها بر مبنای مصرف در شرایط عادی انجام شود؛ بلکه باید سناریوهای اختلال در حمل‌ونقل، کاهش واردات، آسیب به زیرساخت‌های زنجیره سرد، افزایش ناگهانی مراجعات و جابه‌جایی جمعیت نیز در آن لحاظ شود. در جنگ، الگوی مصرف درمانی به‌سرعت تغییر می‌کند و نظام سلامت باید توان پاسخ‌گویی پویا داشته باشد.

اصل مهم دیگر، تمرکززدایی در ذخیره‌سازی است. انبار متمرکز، در شرایط بحرانی، آسیب‌پذیر است؛ زیرا با از کار افتادن یک نقطه، کل شبکه در معرض اختلال قرار می‌گیرد. در مقابل، ذخیره‌سازی چندلایه در سطح ملی، استانی و بیمارستانی، تاب‌آوری نظام دارویی را به‌مراتب افزایش می‌دهد. چنین ساختاری اجازه می‌دهد که اگر یک سطح دچار اختلال شد، سطوح دیگر بتوانند حداقل نیاز حیاتی را پوشش دهند. در واقع، امنیت دارویی با تک‌مرکزی بودن سازگار نیست؛ امنیت زمانی معنا پیدا می‌کند که توزیع و ذخیره‌سازی، هم‌زمان هوشمند و پراکنده باشد.

در کنار ذخیره‌سازی، پایش مداوم مصرف اهمیت تعیین‌کننده دارد. در شرایط جنگی، الگوی مصرف برخی اقلام به‌طور ناگهانی افزایش می‌یابد و برخی دیگر ممکن است کمتر یا بیشتر از پیش‌بینی‌های قبلی مصرف شوند. از این رو، سامانه‌های اطلاعاتی باید به‌صورت روزانه موجودی و مصرف را رصد کنند تا تصمیم‌گیری از حالت واکنشی به حالت پیشدستانه منتقل شود. مدیریت مبتنی بر داده، یکی از مؤثرترین ابزارهای جلوگیری از کمبودهای ناگهانی است.

افزون بر این، عدالت در توزیع باید به‌عنوان یک اصل اخلاقی و اجرایی رعایت شود. در روزهای بحران اولویت واقعی باید با نیاز بالینی، شدت بحران، میزان مراجعه و محدودیت دسترسی باشد. بیمارستان‌های مرجع، مراکز تروما، اورژانس‌ها و مراکز درمان بیماران خاص باید از پشتیبانی هدفمند و فوری برخوردار شوند.

در نهایت، مدیریت ذخائر دارو و سرم در زمان جنگ، تنها یک موضوع لجستیکی نیست؛ آزمونی برای بلوغ حکمرانی سلامت است. نظام سلامت که بتواند در شرایط فشار، میان اضطراب عمومی، محدودیت منابع و نیازهای فوری تعادل برقرار کند، در واقع از سطح انبارداری عبور کرده و به مرحله حکمرانی هوشمند رسیده است. در چنین شرایطی، ذخیره دارو و سرم فقط برای امروز نیست؛ برای حفظ جان، حفظ اعتماد و حفظ امکان درمان در روزهای دشوار است. این همان نقطه‌ای است که نظام سلامت، معنای واقعی تاب‌آوری را نشان می‌دهد.

به قلم دکتر پوریا عادلی